مالیات بر مجموع درآمد، رویکردی نوین در نظام مالیاتی است که بهجای دریافت مالیات از هر منبع درآمدی بهصورت جداگانه، تمام درآمدهای یک شخص حقیقی را در طول یک سال جمع کرده و پس از اعمال معافیتها و کسر هزینههای قابلقبول، یک بار مشمول مالیات میکند. در این نظام، به جای مالیات منبعمحور، رویکرد شخصمحور حاکم میشود و پرونده مالیاتی هر فرد، شامل تمام منابع درآمدی اوست.
در نظام مالیاتی فعلی ایران، هر منبع درآمدی بهصورت مستقل مشمول مالیات میشود. برای مثال:
درآمد حقوق: با نرخهای پلکانی ماده ۸۴ قانون مالیاتهای مستقیم محاسبه میشود و معافیت خاص خود را دارد (در سال ۱۴۰۵، معافیت ماهانه ۴۰ میلیون تومان).
درآمد مشاغل: با نرخهای پلکانی ماده ۱۳۱ محاسبه میشود (۱۵٪ تا ۲۰۰ میلیون تومان، ۲۰٪ تا ۴۰۰ میلیون تومان، ۲۵٪ مازاد).
اما در مالیات بر مجموع درآمد، این تفکیک از بین میرود و تمام درآمدهای فرد (حقوق، درآمد شغل، اجاره، سود سهام و …) در یک سبد جمعآوری شده و یک معافیت پایه (مثلاً ۲۰۰ میلیون تومان در سال) برای کل درآمدهای او اعمال میشود.
مراحل محاسبه به شرح زیر است:
۱. تجمیع تمام درآمدها: جمعآوری کل درآمدهای فرد از همه منابع (حقوق، مشاغل، اجاره، سود سرمایه و …).
۲. کسر معافیت پایه: اعمال یک معافیت سالانه واحد برای کل درآمدهای فرد (بهعنوان مثال، ۲۰۰ میلیون تومان).
۳. کسر هزینههای قابلقبول: در این نظام، برخی هزینهها مانند هزینههای آموزش، درمان، اجاره مسکن یا اقساط تسهیلات خرید مسکن میتوانند از درآمد مشمول مالیات کسر شوند.
۴. اعمال نرخ پلکانی: بر روی مانده درآمد (پس از کسر معافیت و هزینهها)، نرخهای پلکانی ماده ۱۳۱ اعمال میشود.
عدالت مالیاتی بیشتر: افرادی که از چند منبع درآمد دارند، متناسب با مجموع درآمد خود مالیات میپردازند و از مزیت مالیات جداگانه محروم میشوند.
شفافیت اقتصادی: با تجمیع اطلاعات درآمدی، شفافیت مالی افزایش یافته و فرار مالیاتی کاهش مییابد.
حمایت از دهکهای پایین: با در نظر گرفتن معافیت پایه مناسب و کسر هزینههای اساسی، فشار مالیاتی از اقشار کمدرآمد برداشته میشود و بار مالیات متوجه افراد پردرآمد میگردد.
کاهش بار مالیاتی شرکتها: با انتقال بخشی از بار مالیاتی به اشخاص حقیقی پردرآمد، میتوان نرخ مالیات شرکتها را کاهش داد.
اجرای این نظام با چالشهایی همراه است که مهمترین آنها عبارتند از:
نیاز به بانک اطلاعاتی جامع: شناسایی تمام منابع درآمدی افراد نیازمند پایگاه داده قوی و یکپارچه است.
تغییر در قوانین و بخشنامهها: استقرار این نظام نیازمند اصلاح قوانین مالیاتی موجود و تدوین آییننامههای جدید است.
آموزش و اطلاعرسانی: مودیان باید با رویکرد جدید آشنا شوند و هزینههای تمکین آنها کاهش یابد.
مالیات بر مجموع درآمد، گامی اساسی بهسوی عدالت مالیاتی، شفافیت اقتصادی و کاهش فرار مالیاتی محسوب میشود. اگرچه اجرای آن نیازمند زیرساختهای اطلاعاتی و اصلاحات قانونی است، اما میتواند نظام مالیاتی ایران را متحول کرده و بار مالیات را از دوش تولیدکنندگان و اقشار ضعیف جامعه بردارد و متوجه اشخاص پردرآمد و فعالیتهای غیرمولد کند. در صورت تصویب نهایی، این نظام جایگزین رویکرد فعلی مالیات بر درآمد مشاغل و حقوق خواهد شد و مبنای جدیدی برای محاسبه مالیات اشخاص حقیقی ایجاد میکند.
